Warunki życia we współczesnych krajach rozwiniętych uległy daleko idącym zmianom w stosunku do nieodległej nawet przeszłości. Modyfikacje środowiska bytowania nie mogły pozostać bez wpływu na funkcjonowanie ludzkiego organizmu. Zmiany te dotyczą m.in. stylu życia, nawyków żywieniowych oraz mikrośrodowiska domowego i środowiska pracy. Współczesny obywatel kraju rozwiniętego, szczególnie mieszkający w mieście, większość czasu (ponad 90%) spędza w pomieszczeniach zamkniętych. Niejednokrotnie wprost z klimatyzowanego mieszkania przemieszcza się samochodem z klimatyzacją do miejsca pracy – budynku, w którym wymiana powietrza ze środowiskiem zewnętrznym odbywa się za pośrednictwem odpowiedniej aparatury. Standardem stały się energooszczędne „szczelne” okna, które nie zawsze zapewniają efektywną wymianę powietrza w pomieszczeniach. Nowoczesne technologie stosowane w produkcji materiałów budowlanych i elementów wyposażenia wnętrz sprzyjają chemizacji środowiska wewnątrz budynków. Dlatego zrozumiały jest wzrost zainteresowania wpływem takiego sztucznego środowiska na zdrowie (Wittczak 2008).

U podstaw wprowadzenia pojęcia „zespół chorego budynku” (ang. sick building syndrome, SBS) leżały obserwacje poczynione w Stanach Zjednoczonych na początku lat 70. XX stulecia. Zwrócono wówczas uwagę na fakt zgłaszania przez pracowników zatrudnionych w nowoczesnych budynkach biurowych licznych niespecyficznych dolegliwości, które ustępowały po zmianie miejsca przebywania. Zauważono, że wewnątrz takich budynków istnieje specyficzne mikrośrodowisko, którego elementami są z jednej strony sami zatrudnieni, z drugiej zaś elementy wyposażenia pomieszczeń, rośliny pokojowe i części konstrukcyjne budynku. Wymiana powietrza ze środowiskiem zewnętrznym odbywa się natomiast w sposób nienaturalny, tj. za pomocą skomplikowanych technologicznie systemów klimatyzacyjnych, utrzymujących odpowiednią wilgotność i temperaturę (Norback 2009).

Początkowo tego typu dolegliwości traktowano jako zespół przewlekłego zmęczenia (ang. chronic fatigue syndrome, CFS), nerwicę czy też tzw. zespół nadwrażliwości na wiele czynników chemicznych (ang. multiple chemical sensitivity, MCS). Jednakże dalsze obserwacje, w tym ustępowanie objawów wraz ze zmianą miejsca pracy, kazały zwrócić baczniejszą uwagę na środowisko charakterystyczne dla takich szczelnych budynków (Thorn 1998).

W roku 1982 wprowadzono nazwę sick building syndrome (ang). na określenie zespołu niespecyficznych dolegliwości odczuwanych przez pracowników przebywających w budynkach biurowych w przypadkach braku możliwości identyfikacji przyczyny tych objawów. W następnych latach zwrócono uwagę, że to nie budynki chorują, ale przebywający w nich ludzie, i na określenie chorób pozostających w związku przyczynowym z przebywaniem w budynkach zaproponowano termin „schorzenie związane z przebywaniem w budynku” (ang. building-related illness, BRI). Ponieważ opisywane zmiany technologiczne dotyczą coraz częściej również budynków mieszkalnych, w Japonii w ostatnich latach wprowadzono termin „zespół chorego domu” (ang. sick house syndrome) (Imai i in. 2008).

Zaburzenia zdrowotne związane z czynnikami obecnymi w środowisku wewnątrz pomieszczeń (ang.indoor environment) można zakwalifikować do trzech głównych kategorii:
–Grupa chorób o zdefiniowanym obrazie klinicznym i znanej etiologii (np. pochodzenia infekcyjnego, immunologicznego, alergicznego) – schorzeniom tym najlepiej odpowiada termin building-related illness.
– Zaburzenia niestanowiące wyodrębnionych jednostek chorobowych, ale których wystąpienie można przyczynowo powiązać z określonymi czynnikami chemicznymi lub fizycznymi, np. niewłaściwą temperaturą, wilgotnością, działaniem tlenku węgla, pól elektromagnetycznych czy promieniowania UV.
– Objawy o niejednorodnym i niespecyficznym charakterze (np. uczucie podrażnienia skóry i błon śluzowych, bóle głowy, zmęczenie, zaburzenia koncentracji), których czynnik przyczynowy nie jest ściśle określony – ta grupa zaburzeń zwykle określana jest jako sick building syndrome (Menzies i Bourbeau 1997).

Building-related illness

Przebywanie w pomieszczeniach zamkniętych może powodować szczególną pod względem rodzaju lub wielkości ekspozycję na czynniki odpowiedzialne za występowanie niektórych chorób. Przykładem schorzenia o etiologii infekcyjnej spełniającego idealnie definicję BRI jest legionelloza. Pałeczki Legionella pneumophila nie przenoszą się z człowieka na człowieka. Źródłem zakażenia tym patogenem są elementy budynku, zwykle urządzenia regulujące wilgotność powietrza i wodociągi. Udowodniono także, że określone warunki mikroklimatyczne w pomieszczeniach oraz wentylacja mechaniczna mogą sprzyjać transmisji czynników zakaźnych (w tym np. prątków gruźlicy lub niektórych wirusów) (Nardell i in. 1991, Jaakkola i Heinonen 1995, Fraser i in. 1977).

Kolonizacja urządzeń klimatyzacyjnych i nawilżających przez liczne mikroorganizmy może być przyczyną wystąpienia schorzeń, u których podstawy leżą reakcje immunologiczne. Substancje wytwarzane przez bytujące w takich miejscach mikroorganizmy, w tym grzyby (głównie pleśniowe), bakterie (endo- i egzotoksyny) oraz pierwotniaki (np. Naegleria gruberi, Acanthamoeba polyphaga, Acanthamoeba castellani) mogą wywołać w organizmach predysponowanych osób reakcje immunologiczne i spowodować rozwinięcie się schorzeń o mniej lub bardziej charakterystycznym obrazie klinicznym, takich jak alergiczne zapalenie pęcherzyków płucnych (np. płuco nawilżaczowe – ang. humidifier lung) czy jednostka nazwana gorączką spowodowaną przez urządzenia nawilżające (ang. humidifier fever) (Arnow i in. 1978, Banaszak i in. 1970, Bernstein i in. 1983, Woodart i in. 1988).

Mikrośrodowisko wewnątrz budynków może również wywierać istotny wpływ na wystąpienie chorób alergicznych: alergicznego nieżytu nosa i/lub spojówek, astmy oskrzelowej czy też alergii skórnej typu natychmiastowego (pokrzywka/obrzęk naczynioruchowy). Wiąże się to z cechami takiego środowiska, sprzyjającymi ekspozycji na pewne alergeny. Dotyczy to zarówno powszechnie występujących alergenów środowiska domowego i komunalnego (zwiększony rozwój roztoczy kurzu i grzybów pleśniowych w określonych warunkach mikroklimatycznych, wprowadzanie i zagęszczanie przez instalacje wentylacyjno-klimatyzacyjne w pomieszczeniach alergenów komunalnych, takich jak pyłki traw i drzew), jak i alergenów swoistych dla środowiska domowego czy biurowego. Przykładami tych ostatnich są alergeny roślin hodowanych w celach ozdobnych, zwierząt pokojowych, związki chemiczne zawarte w tonerach używanych w kserokopiarkach (żywice akrylanowe imelaminowo-formaldehydowe), formaldehyd czy izocyjaniany uwalniane z elementów budowlanych i mebli (Wittczak 2008). Akrylany mogą być przyczyną nie tylko astmy oskrzelowej i alergicznego zapalenia błony śluzowej nosa (Wittczak i in. 2003), ale również pokrzywki, obrzęku krtani (Marks i in. 1984, LaMarte i in. 1988) oraz alergicznego zapalenia błony śluzowej gardła (Morgan i Camp 1986). Opisywane w następnym podrozdziale substancje drażniące mają zdolność promowania alergii oraz pogarszania przebiegu już istniejących schorzeń alergicznych, na przykład przez nasilanie nieswoistej nadreaktywności błony śluzowej nosa i oskrzeli.

Czynniki o działaniu drażniącym